Recovered_JPEG_1662

Gmina

Lapszanie 2 followers
Kategorie
Gmina Łapsze Niżne
Gmina Łapsze Niżne położona jest w polskiej części Spisza , w północno-wschodniej części Podgórza Spisko -Gubałowskiego.
W jej skład wchodzi 9 miejscowości : Łapsze Niżne, Łapsze Wyżne, Kacwin, Niedzica, Niedzica Zamek, Falsztyn, Frydman, Trybsz i Łapszanka.
Historia Węgier do ok.1920 wg encyklopedii Gutenberga z 1936
D z i e j e .Terytorjum zamknięte Karpatami, wschodn. Alpami i Sawą zastało pierwszy raz zjednoczone politycznie przez Awarów. Po zniszczeniu ich państwa część pomiędzy Dunajem a Sawą dostała się pod zwierzchnictwo państwa wschodnio­frankońskiego, zachodnio­północna należała do państwa wielkomorawskiego, wschodnia stanowiła sferę wpływów bułgarskich. Ludność była słowiańska. 896 opanowali kraj Węgrzy, którzy urządzali odtąd przez kilkadziesiąt lat łupieskie wyprawy do Niemiec, Francji, Włoch i na Bałkany. Dopiero klęska nad Lechem (955) zmusiła ich do poniechania najazdów i
skonsolidowania rozbitego dotąd na księstwa dzielnicowe kraju w jedność państwową pod dynastją Arpadów. Stefan Św. (997—1038) przeprowadził dzieło chrystianizacji W. i zorganizowania kościoła, oraz wprowadził ustrój administracyjny na wzór następców Karola W. Po jego śmierci państwo, osłabione waśniami dynastycznemi, dostało się przejściowo pod zwierzchnictwo Niemiec, ok. 1150 popadło w chwilową zależność od Konstantynopola, niebawem jednak za Beli III (1173—1196) rozszerzyło swój wpływ na część półwyspu bałkańskiego. W początkach XII. w. dostały W. w posiadanie królestwo chorwacko­slawońsko­dalmackie, na północy rywalizowały z Polską o Ruś Czerwoną. W XII. i XIII. w. miała miejsce intensywna kolonizacja niemiecka, która utworzyła zwarte ośrodki ludności niemieckiej (Sasów) na Spiszu i w Siedmiogrodzie i pchnęła naprzód rozwój gospodarczy kraju. Nadto osiedlały się na terytorjum W. drobniejsze grupy Pieczyngów i Kumanów, potem Alanów i Tatarów, których najazd w 1241—42 sprowadził znaczne wyludnienie kraju. — Nieograniczona początkowo władza królewska uległa stopniowo skrępowaniu przywilejami na rzecz szlachty („Złota Bulla” Andrzeja II w 1222). W 1301 wymarła dynastja Arpadów. Po zaciekłych walkach szeregu pretendentów przywrócił Karol Robert (1308—1342) z neapolitańskiej gałęzi domu Anjou autorytet korony na podstawach feudalnych. Syn jego Ludwik W. (ob. Ludwik 32), (1342—1382) prowadził ekspansywną politykę na zewnątrz, poddał znów w zależność od W. półwysep bałkański, odzyskał silne stanowisko nad Adrjatykiem, owładnął tronem polskim, na wewnątrz zgotował krajowi okres pomyślności gospodarczej. Po jego śmierci nastąpiło cofnięcie się na całej
linji. Okres powtórnego rozkwitu przeżyły W. za rządów największego z ich królów narodowych Macieja Korwina (ob.), (1458—1490). Po nim dostali się na tron Jagiellonowie, których panowanie cechuje zupełne zwycięstwo arystokracji i szlachty nad władzą królewską, walka rozpasanych ambicyj dygnitarzy duchownych i świeckich i srogi ucisk ludu wiejskiego.
Nowy okres w dziejach W. zapoczątkował najazd turecki i śmierć Ludwika II pod Mohaczem (1526). Kraj został na przeszło półtora wieku rozdarty na 3 części: zachodnio­północną pod berłem Habsburgów, środkową pod panowaniem sułtana oraz Siedmiogród z okolicą, gdzie rządził syn Jana Zapolyi, następnie osadzani przez Turcję książęta. Panowanie tureckie sprowadziło na W. całkowity przewrót w stosunkach etnograficznych i gospodarczych. Element rdzennie węgierski, silnie przetrzebiony w ciągłych walkach, ustąpił w wielu częściach kraju miejsca kolonizacji słowiańskiej i wołoskiej. Kraj z rolniczego przekształcił się w pasterski, wsie i miasta w części tureckiej podupadły. Z drugiej strony panowanie tureckie i aktywna polityka protestanckich władców Siedmiogrodu ochroniła W. przed zwycięstwem popieranej przez Habsburgów reakcji katolickiej. Zjednoczenie W. dokonało się po załamaniu potęgi tureckiej pod Wiedniem w 1683. W pokoju karłowickim 1699 otrzymali Habsburgowie całe W., z wyjątkiem Banatu Temeskiego, który zdobyli w pokoju passarowickim 1718. W 1687 uchwalił sejm węgierski dziedziczne panowanie Habsburgów w linji męskiej. Zapędy katolickie i absolutystyczne nowych władców wywołały w początku XVIII w. wielkie powstanie narodowe pod wodzą Franciszka II Rakoczego, zakończone 1711 pokojem w Szatmar, który poręczał krajowi utrzymanie swobód konstytucyjnych. W czasie wojny o sukcesję austrjacką użyczyli Węgrzy gorącego poparcia M. Teresie, wzamian zaco szanowała ona przez cały ciąg panowania ich odrębności historyczne. Józef II zamierzał w energicznem tempie zreformować W. w duchu oświeconego absolutyzmu i pozbawić je odrębnych urządzeń konstytucyjnych, czem wywołał jawne powstanie. Leopold II cofnął zarządzenie poprzednika, zwołał sejm i uratował przez to W. dla Habsburgów na niebezpieczny okres napoleoński.
W pierwszej połowie XIX. w. ujawniło się na W. silne rozbudzenie poczucia narodowego i dążność do przekształcenia średniowiecznej struktury państwa i społeczeństwa. Sejm 1825 stał się punktem wyjścia szeregu pożytecznych reform a przedsięwzięć społecznych i kulturalnych. Obok kierunku umiarkowanego, zmierzającego do przebudowy W. w drodze
pokojowej ewolucji w oparciu o Habsburgów, którego najwybitniejszym przedstawicielem był Stefan SzMchMnyi (ob.), wystąpił w latach 40­tych prąd radykalno­demokratyczny o silnem zabarwieniu nacjonalistycznem, na którego czele stanął Ludwik Kossuth.
Rewolucja marcowa 1848 przyniosła W. całkowite wyodrębnienie państwowe w ramach monarchji austrjackiej. Sejm zniósł przywileje podatkowe szlachty i poddaństwo włościan, wprowadził sądy przysięgłych, wolność prasy i inne reformy demokratyczne. Przeciw centralizmowi węgierskiemu podnieśli powstanie Rumuni, Słowacy i połudn. Słowianie, domagając się uznania ich odrębności narodowej w ramach Korony św. Szczepana. Na czele ruchu serbsko­chorwackiego stanął ban Jellacic, popierany przez dwór wiedeński, który po zwycięstwach nad Włochami postanowił wydrzeć Węgrom ich zdobycze konstytucyjne. W kampanji zimowej 1848/49 zajęły wojska cesarskie znaczną część kraju z stolicą. Z wiosną 1849 rząd powstańczy w Debreczynie, na którego czele stał Kossuth, podjął kontrofensywę z tak pomyślnym wynikiem, że 11. kwietnia mógł sejm
węgierski uchwalić detronizację Habsburgów. Dla zgniecenia powstania okazała się konieczna pomoc rosyjska. 11. sierpnia kapitulowały resztki wojsk węgierskich pod Vil,gos. Nastąpiły krwawe represje i okres rządów absolutystyczno­ germanizatorskich, które nie złamały jednak w narodzie ducha oporu. Po wprowadzeniu w Austrji rządów konstytucyjnych (1860) stali Węgrzy konsekwentnie na gruncie uznania ich całkowitej odrębności państwowej i nie obsyłali parlamentu wiedeńskiego. Zawarta za sprawą Franc. Deaka w 1867 ugoda austro­węgierska, przyznawała W. w ramach monarchji stanowisko równorzędnej z krajami austrjackiemi państwowości, z własnym rządem, sejmem, wojskiem krajowem (honwedami); wspólnemi pozostały osoba monarchy, który wszelako musiał się koronować na króla W., armja, polityka zagraniczna, pewne sprawy handlowe, monetarne i finansowe.W nowym dualistycznym ustroju monarchji zajęły W. odrazu stanowisko przodujące, z reguły narzucając swą wolę całości. Ich mężowie stanu odgrywali kierowniczą nieraz rolę w polityce zagranicznej (Juljusz Andrassy, K,lnoky). W stosunkach wewnętrznych przewagę miało początkowo stronnictwo liberalne, z którego ramienia sprawował rządy przez 15 lat (1875—90) Koloman Tisza, w latach 90­tych przeprowadził rząd mimo silnej opozycji małżeństwo cywilne. Stopniowo rosło na siłach zwalczające partję rządzącą stronnictwo niezawisłości narodowej pod synem L. Kossutha, Franciszkiem, domagające się
sprowadzenia stosunku do Austrji do formy unji czysto personalnej. Spór o stworzenie wojska węgierskiego doprowadził do ostrych starć na terenie parlamentarnym i uniemożliwił normalne funkcjonowanie sejmu. Również stosunki narodowościowe
zaostrzyły się. W 1868 zawartą została ugoda pomiędzy Węgrami a Chorwacją, przyznająca tej ostatniej odrębny zarząd i własny sejm. Centralistyczna polityka rządu węgierskiego doprowadziła do przewlekłego konfliktu, w którego trakcie skrystalizowała się ostatecznie idea jedności i samodzielności państwowej połudn. Słowian. Również w Siedmiogrodzie rozbudził się rumuński ruch irredentystyczny. W tych warunkach przegrana wojna światowa miała dla W. szczególnie katastrofalne następstwa. Po załamaniu się frontu objął rządy Michał Korolyi który utworzywszy gabinet radykalny, ogłosił republikę i usiłował ratować kraj paktowaniem z koalicją. 21 marca 1919 władza przeszła w ręce komunistów pod wodzą Beli Kuna, których kilkumiesięczne rządy dopełniły katastrofy. Zanim wojsko narodowe pod admirałem Horthym odzyskało Budapeszt, Czesi i Rumuni posunęli okupację wojskową w głąb kraju, zaś wśród dyplomacji skrystalizował się ostatecznie plan rozbioru W. Pokój w Trianon 4 lipca 1920 odebrał W. 2/3 ich terytorjum historycznego, sprowadzając je do rzędu małego państewka. W stosunkach wewnętrznych ustaliła się regencja Horthyego i absolutna przewaga stronnictwa rządzącego, przy sprowadzeniu znaczenia żywiołów demokratycznych i socjalistycznych do minimum. Dwukrotna nieudała próba powrotu na tron króla Karola spowodowała wydanie pod naciskiem koalicji ustawy o detronizacji Habsburgów (1921). W 1923 zostały W. przyjęte do Ligi Narodów. Zewnętrzna ich polityka nastawiona w kierunku rewizji traktatu w Trianon, doznaje poparcia ze strony Włoch, Niemiec, pewnych kół w Anglji. Wewnątrz kraj nękany jest dotkliwym kryzysem ekonomicznym, wynikłym z rozbicia dawnej jego naturalnej struktury geograficzno­gospodarczej, odebrania bogactw kopalnianych i leśnych, niemożności zbytu produkcji zbożowej i t. d.
Początkowo sądzono, że system rządów autorytatywnych, który zapanował na Węgrzech po likwidacji krótkotrwałej dyktatury komunistycznej, ustąpi rychło miejsca demokracji parlamentarnej. Nadzieje te nie spełniły się jednak. Rząd hrabiego B e t h l e n a , cieszący się poparciem stronnictw centrowych i prawicowych, zapowiedział, że powrót do demokracji odbędzie się drogą bardzo powolnej ewolucji. Wyrazem istotnych tendencji regenta Horthy'ego oraz premiera Bethlena stała się ordynacja wyborcza, która wprowadziła jawne głosowanie w okręgach wiejskich, gwarantując tym samym rządowi stałą większość w parlamencie. Istotnie, przeprowadzone na tej podstawie wybory dały rządowi większość 166 mandatów. Socjaliści otrzymali 25 mandatów, a opozycyjnie względem Bethlena nastrojeni skrajni legitymiści 20.Węgry, które w wyniku wielkiej wojny zostały bardzo dotkliwie okrojone, stanęły oczywiście w rzędzie państw dążących do rewizji traktatów pokojowych. Rząd Bethlena rozpoczął pod hasłami r e w i z j o n i s t y c z n y m i politykę zbliżenia gospodarczego i politycznego do Niemiec oraz do Włoch, gdzie sprawa rewizji traktatu w Trianon znajdowała poważne poparcie. Tendencje rewizjonistyczne zaogniły stosunki Węgier z Rumunią, Jugosławią, a przede wszystkim z Czechosłowacją. Państwa Małej Ententy bacznie śledziły rozwój stosunków politycznych w Węgrzech, nie cofając się przed interwencją w sprawach pozornie czysto­wewnętrznych (Mała Ententa wielokrotnie ostrzegała rząd węgierski, że restaurację Habsburgów na tronie węgierskim uważać będzie za casus belli).
W początkach IX wieku Spisz ,podobnie jak cała Słowacja, Małopolska, sandomierskie należał do Wielkomorawskiej Rzeszy. Po najeździe Madziarów najprawdopodobniej nie został odbity przez Czechów (tak jak to się stało z Małopolską).
Historia naszego obszaru ściśle związana jest z dziejami zamku Dunajec, (Niedzica) granicznej warowni węgierskiej. Miejsce to od wieków ważne ze względu na strategiczne położenie najwcześniej zostało zasiedlone i włączone do systemu obronnego Węgier. Postęp osadnictwa był szybszy po węgierskiej stronie ze względu na lepszą organizację państwa węgierskiego, oraz korzystanie z doświadczonych osadników zagranicznych.
Właściciele hrabstwa dunajeckiego
pod koniec XIII wieku istniała prawdopodobnie warownia graniczna o konstrukcji ziemno-drewnianej własciciele: Berzeviczowie ród szlachecki zaangażowany w kolonizację Zamagurza.
1308/1312-1327 Kokosz Berzeviczy
1327-1343 Drugethowie
1343-1347 król węgierski
1347-1463/70 Berzeviczowie-Schwarzowie z linii łomnickiej
1470-1528 Zapolyiowie(dzierżawca1507-1528 Andrzej Horvath)
1528-1589 Łascy (dzierżawcy 1528-1528 Minkowicz,1538-1576 Jan Horvath,1576-1584 Andrzej Balassa,1584-1589 Jerzy Horvath)
1589-1857 Horvathowie (dzierżawcy 1670-1770 Joannellowie,1857-1945 Salamonowie)
Ciekawsze wydarzenia historyczne naszego regionu
1325 budowa kamiennego zamku przez Berzeviczych.
1347 Viliam Drughet rozbudowuje zamek
1431Husyci zniszczyli klasztor w Lechnicy,1433 powtórny najazd Husytów, obóz na górze Tabor, zniszczenia w Łapszach oraz Kacwinie
Emeryk Zapolya umacnia i rozbudowuje zamek
zamek niedzicki dostaje się w ręce zwolenników Ferdynanda Habsburga i na zamku rządził b. graf S. Potturniansky, w 1528 dowódca wojsk Zapolyi, Piotr Kostka z Orawy zaatakował zamek i zdobył go.Kiedy wojska Ferdynanda pod wodzą Kaspra Seredyego starały sie odbić zamek, Piotr Kostka kazał ściąć Potturnianskyego jako zdrajcę. Zamek niedzicki stał się w okresie niespokojnych lat walki między stronnikami Zapolyi i Ferdynanda na pewien czas gniazdem raubritterskim. Około 1533 roku dostał się w posiadanie raubrittera Jerzego Witzthuma oraz jego wspólnika Zygmunta Kauffanga. Wysyłali oni stąd swoich ludzi, aby rabowali ludność i kupców jadących na jarmarki. Wreszcie udało się Franciszkowi z Bebek pochwycić i sprowadzić do Lewoczy Kauffanga wraz z jego wspólnikiem, jednookim Erazmem Pflugiem i Jerzym Witzthumem. Zakutych w kajdany przewieziono do Wiednia, gdzie Kauffang został ścięty.
Jan Horvath uciskał podległych mu plebanów, żądając od nich znacznych datków, a opornych zakuwał w kajdany i zamykał w lochach. W 1538 roku w taki sposób uwięził plebanów: Tomasza Mólenbacha, Urbana z Łomnicy i Jerzego Laposztafalvy.
1601Jerzy Horvath rozbudowuje i odnawia zamek
Około 1670 roku przeszedł zamek niedzicki do rąk barona Sylwestra Giovanelli. Były to czasy walk Kuruców Thökölyego przeciwko dworowi wiedeńskiemu, a ponieważ Giovanelli był wpływowym zwolennikiem kontrreformacji, Imre Thököly otoczył zamek w Niedzicy w 1683 roku i przypuścił ,atak armatami sprowadzonymi z Lewoczy. Zamek nie mogąc oprzeć się kulom armatnim poddał się 4 maja. Giovanelli wykupił się wielką kwotą pieniężną i uciekł do Krakowa, gdzie zmarł w dwa lata później
W tymże 1683 roku rozbójnicy Salantsyego wdarli się do zamku i złupili go do szczętu.
Zamek w Niedzicy i później nie zaznał spokoju. Jan Görgey, przywódca Kuruców, nałożył kontrybucję na Lewoczę, a kiedy obywatele tego miasta wypłacili mu 2000 guldenów, przeniósł się ze swoim wojskiem do zamku w Niedzicy. Nie pozostał jednak tam długo, gdyż Kronika Spiska podaje, ze w 1684 roku w listopadzie poddał się zamek Dunavetz (Niedzica) wojskom cesarskim. W tymże roku oddziały cesarskie przywiodły dnia 25 grudnia do zamku niedzickiego 60 pojmanych Kuruców,. którzy wykorzystując okazję wtrącili wartowników do więzienia i opanowali zamek. Po upadku Thökölyego do zamku wrócili członkowie rodziny Giovanellich, skoligaceni z licznymi magnatami węgierskimi. Od tego czasu zapanował spokój.
Inne ciekawe rzeczy z zamierzchłych czasów można znaleźć na stronie Literatura.
Okolice Łapsz Wyżnych obfitują w ciekawe miejsca :
wymieniany często powyżej zamek w Niedzicy, kasztel we Frydmanie, zabytkowe kościoły w Niedzicy, Łapszach Wyżnych i Niżnych, Trybszu ,Kacwinie , Frydmanie i Krempachach
, unikatowe piwnice frydmanskie czy niespotykane nigdzie indziej w Polsce kacwińskie sypańce.
Warto też zwrócić uwagę na dużą liczbę zabytkowych kapliczek na Spiszu, o których do dziś mieszkańcy potrafią opowiadać ciekawe legendy.
Są to także tereny atrakcyjne ze względu na walory przyrodnicze-warty wycieczki jest rezerwat Zielone Skalki w Falsztynie czy przełom Białki w pobliżu Trybsza ,a także przełom Dunajca .Inną atrakcją są jaskinie w Dziurawej Skale w pobliskim Dursztynie, badane w XVIII w przez słynnego krajoznawcę Buchholza.
W Niedzicy czynne jest przejście graniczne , które umożliwia krótkie (lub długie ;-)) wypady na Słowację, choćby do oddalonego o kilka kilometrów Czerwonego Klasztoru. Urokliwy i spokojny teren gminy to także raj dla rowerzystów.